TET

*TET:*

          *कागदावरची 'पात्रता' आणि वर्गातली 'माणुसकी'*

कागदावरचे गोल काळे करताना

आयुष्याचे रंग विसरलो होतो...

मार्कशीटवर 'पास' झालो,

पण कोवळ्या डोळ्यांतले प्रश्न वाचायला हरलो होतो!

रात्रीचे दोन वाजले आहेत. घराच्या एका कोपऱ्यात डिम लाईट सुरू आहे. डोळ्यांवर जळजळ आहे, पण समोर बालमानसशास्त्राचे आणि इंग्रजी व्याकरणाचे जाडजूड पुस्तक उघडे आहे. TET ची टांगती तलवार आणि भविष्याची चिंता उराशी बाळगून, सर्व शिक्षक या आठवड्यात रात्र जागवत आहेत. त्यांना फक्त एकच ध्यास आहे — 'TET' (शिक्षक पात्रता परीक्षा) पास होणे. त्यांना माहीत आहे की, जोपर्यंत  या परीक्षेच्या अग्निदिव्यातून बाहेर पडत नाही, तोपर्यंत  हाती 'पात्रतेचे' प्रमाणपत्र येणार नाही.

 रात्रभर 'कोहलबर्ग'चे नैतिक विकासाचे सिद्धांत, 'पियाजे'ची बोधनात्मक अवस्था आणि व्याकरणाचे न संपणारे नियम पाठांतर करतोय. पण खिडकीबाहेरच्या शांत अंधारात एक प्रश्न दडलेला आहे, जो त्याला अस्वस्थ करतोय: "खरंच, एका शिक्षकाची माणुसकी, त्याचे धैर्य आणि त्याचे संस्कार चार पर्यायांच्या गोलात मावू शकतात का?"

प्रचंड संघर्ष करून जेव्हा तो तरुण TET पास होतो, तेव्हा त्याच्या हातात एक कागद पडतो. तो कागद जगाला सांगतो की, "तू आता शिक्षक होण्यास पात्र आहेस किंवा शिक्षक म्हणून राहण्यास पात्र आहे" पण जेव्हा तो जिल्हा परिषदेच्या शाळेत पाऊल ठेवतो, तेव्हा त्याच्या हातातला तो 'पात्रतेचा' कागद त्याला अचानक खूप छोटा आणि कुचकामी वाटू लागतो.

समोर पन्नास मुले बसलेली असतात. काहींच्या शर्टाला बटने नसतात, कुणीतरी शेतातून थेट शाळेत आलेले असते, तर कुणीतरी पावसाच्या थेंबांकडे एकटक बघत स्वप्नात हरवलेले असते. परीक्षेत त्याने वाचले होते: "वायगोट्स्की (Vygotsky) च्या सिद्धांतानुसार 'झोन ऑफ प्रॉक्सिमल डेव्हलपमेंट' (ZPD) मध्ये मुलांचा विकास कसा होतो?" पण इथे वर्गात, जो मुलगा आज शाळेत आला आहे, पण ज्याच्या डोळ्यांत प्रचंड थकवा आहे, त्याला तो ZPD कसा शिकवणार? तिथे त्याला 'सिद्धांत' नाही, तर 'सहानुभूती'  लागते.

       आमचे मित्र शाम सर TET मध्ये अव्वल गुणांनी उत्तीर्ण होऊन एका दुर्गम शाळेत रुजू झाले होते. त्यांच्या वर्गात 'दत्तू' नावाचा एक मुलगा होता. दत्तू अभ्यासात अतिशय कच्चा होता. शाम सरांनी टीईटीच्या अभ्यासात शिकलेल्या ' ॲक्टिव्हिटी बेस्ड लर्निंग'च्या सर्व पद्धती वापरून पाहिल्या, पण दत्तू काही केल्या 'अंकगणित' समजू शकत नव्हता.

शाम सर चिंतेत असायचे. त्यांना वाटायचे की, आपण परीक्षेत इतके गुण मिळवले, पण एका मुलाला साधी बेरीज शिकवू शकत नाही, हे आपले अपयश आहे. एक दिवस शाळा सुटल्यावर शाम सर तलावाच्या काठी बसले होते. तिथे दत्तू मातीचे छोटे-छोटे गोळे गोळा करत होता. तो ते गोटे १०-१० च्या गटात विभागून खेळत होता. शाम सरांनी दुरून पाहिले, तर दत्तू अगदी अचूकपणे गोट्यांची बेरीज-वजाबाकी करत होता.

शाम सरांच्या मनात लख्ख प्रकाश पडला. त्यांनी घाईघाईने TET चे पुस्तक उघडले नाही, तर ते दत्तूजवळ गेले. त्यांनी त्याला विचारले, "दत्तू, तू हे कसे करतोस?" दत्तू लाजत म्हणाला, "सर, हे माझे शेळ्यांचे कळप आहेत. १० शेळ्या आल्या की एक गट... मग त्यातून ४ हरवल्या की ६ उरल्या!"

शाम सरांनी त्या दिवशी वर्गात जाऊन फळ्यावरची कठीण गणिते पुसली आणि मुलांच्याच शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदाहरणातून गणिताचा असा खेळ मांडला की अख्खा वर्ग आनंदाने नाचू लागला. शाम सरांना त्या दिवशी समजले की, TET ने त्यांना 'शिक्षक' बनवले होते, पण 'माणूस' म्हणून त्या वर्गातील मुलांनीच त्यांना शिकवले होते.

आपली आजची परीक्षा व्यवस्था शिक्षकाला एक 'माहितीचे यंत्र' बनवू पाहत आहे. परीक्षेमध्ये उमेदवाराला क्लिष्ट वाक्ये दिली जातात आणि त्यातील चुका शोधायला सांगितल्या जातात. पण, जेव्हा एखादं पोरगं स्वतःच्या तुटक्या-फुटक्या भाषेत, व्याकरणाच्या हजार चुका करत धडपडत बोलायचा प्रयत्न करतं, तेव्हा त्याला न रागवता, त्याची चूक न काढता, "शाब्बास पोरा, तू बोललास हेच खूप आहे!" अशी पाठीवर थाप मारण्याची वृत्ती TET तपासतच नाही.

TET तुम्हाला शिकवते की 'मुलांच्या चुका कशा काढायच्या'. पण खरा शिक्षक तो असतो, जो 'मुलांच्या चुकांकडे दुर्लक्ष करून त्यांच्या प्रयत्नांचे कौतुक करतो.'

तर मग, TET खरंच हवी का? उत्तर आहे: हवी, पण फक्त चाळणी म्हणून नाही, तर आरसा म्हणून.

जोपर्यंत आपली परीक्षा व्यवस्था शिक्षकाच्या डोळ्यांतली करुणा, त्याची सहनशीलता आणि प्राण्यांशी खेळणाऱ्या पोरांना शिक्षणाच्या प्रवाहात खेचून आणण्याची त्याची हातोटी तपासू शकत नाही, तोपर्यंत ती परीक्षा अपूर्णच आहे.

*तुम्ही जेव्हा शाळेतून निवृत्त व्हाल, तेव्हा एका कोपऱ्यात ठेवलेल्या फाईलमध्ये तुमची TET पास झाल्याची ती मार्कशीट पिवळी पडून कुठेतरी हरवून गेलेली असेल. पण तुम्ही दिलेल्या प्रेमामुळे, ज्या मुलाने तुमच्याकडून अंकगणितापेक्षा 'जगण्याचे गणित' शिकले असेल, त्याच्या मनात तुमची 'पात्रता' कायमची कोरलेली असेल.*

*कारण शेवटी, प्रमाणपत्रं फक्त शाळेचे दरवाजे उघडतात, पण मुलांच्या हृदयाचे दरवाजे उघडण्यासाठी तिथे 'माणूसच' उभा राहावा लागतो.* 

            *शिक्षकाची खरी 'पात्रता' ही परीक्षेच्या निकालात नसते, तर ती वर्गातील त्या शेवटच्या बाकावर बसलेल्या मुलाच्या चेहऱ्यावर उमललेल्या त्या पहिल्या हास्यरेषेत असते! त्या हास्यरेषेचा अर्थ ज्या दिवशी तुम्ही समजून घ्याल, त्या दिवशी समजा की तुम्ही तुमची 'पात्रता' सिद्ध केली आहे!*